Çırak, aday çırak ve mesleki eğitim gören öğrenci tanımları ne anlama gelmektedir? Çıraklık sözleşmesinin kapsamı nedir? Çıraklar için hangi yasa hükümler uygulanmaz? İşyerinde mesleki eğitim gören öğrenci sayısı nasıl belirlenir? Çıraklıkta deneme süresi olur mu? Çırakların hafta tatili, resmi tatil, fazla mesai, izin ve ücret hakları nasıl düzenlenmiştir? Bu ve benzeri soruların yanıtlarını yazımızda bir araya getirdik, keyifli okumalar.
3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu 3’üncü maddesine göre;
✅ “Aday Çırak“, çıraklığa başlama yaşını doldurmamış ve çıraklık döneminden önce kendisine işyeri ortamı tanıtılan, sanat ve mesleğinin ön bilgileri verilen kişiyi;
✅ “Çırak“, çıraklık sözleşmesi esaslarına göre bir meslek alanında mesleğin gerektirdiği bilgi, beceri ve iş alışkanlıklarını iş içerisinde geliştirilen kişiyi;
✅ “Kalfa”, bir mesleğin gerektirdiği bilgi, beceri ve iş alışkanlıklarını kazanmış ve bu meslekle ilgili iş ve işlemleri ustanın gözetimi altında kabul edilebilir standartlarda yapabilen kişiyi,
ifade etmektedir.
✅ 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu 9’uncu maddesine göre aday çırak ilköğretimi mezunu olmak zorunda iken, 10’uncu maddeye göre ise çırak, ortaöğretim mezunu olmak ve bünyesi ve sağlık durumu gireceği mesleğin gerektirdiği işleri yapmaya uygun bulunmak durumundadır.
✅ Ayrıca, tehlikeli ve çok tehlikeli işler veya özellik arz eden mesleklere alınacak çırakların öğrenim ve yaş durumu, ilgili kuruluşların görüşü alınarak Bakanlıkça belirlenir.
✅ 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu 13’üncü maddesine göre; bu Kanun kapsamında bulunan il ve mesleklerde faaliyet gösteren işyerleri, Bakanlıkça tespit edilecek illerde ve meslek dallarında 19 yaşından gün almamış kişileri çıraklık sözleşmesi yapmadan çalıştıramazlar. Ancak, mesleki ve teknik eğitim okul ve kurumlarının örgün eğitim programlarından mezun olanlar ve kalfalık belgesi sahipleri bu hükmün dışında tutulur.
✅ Bahsi geçen düzenleme ve İş Kanunu’nda yer alan çocuk – genç işçiler hakkındaki düzenlemeler karşılaştırıldığında, bir il ve mesleğin 3308 sayılı Kanun kapsamında bulunmasıyla birlikte o il ve meslekte çocuk işçiliğin yasaklandığı anlaşılmaktadır.
✅ İşyeri sahibi, aday çırağı ve çırağı çalıştırmaya başlamadan önce bunların velisi veya vasisi veya reşit ise kendisi ile yazılı çıraklık sözleşmesi yapmak zorundadır. Çıraklık sözleşmesi; çırağın sözleşme süresi içinde reşit olması halinde, çırağın rızasıyla, işyeri sahibinin değişmesi halinde yeni işyeri sahibi aynı mesleği sürdürüyorsa ve rızasıyla devam eder, aynı mesleği sürdürmüyorsa sözleşme feshedilir. Fesih halinde çırağın önceki çalışmaları geçerli olup; yeni yapacağı çıraklık sözleşmesi ile çıraklık statüsünü devam ettirerek çıraklık süresini ve eğitimini tamamlar.
✅ 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu 11’inci maddesine göre; aday çırak ve çıraklar öğrenci statüsünde kabul edilmiştir ve işyerindeki işçi sayısına dahil edilmezler.
✅ 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu 13’üncü maddesine göre; kanunun uygulandığı yer ve meslek dallarında 6098 sayılı Borçlar Kanunu’nun çıraklık sözleşmesine dair hükümleri ile 18 yaşını doldurduktan sonra sözleşmesi devam eden çıraklar hakkında İşçi Sağlığı ve Güvenliği ile ilgili hükümleri haricinde İş Kanunu’nun hükümleri uygulanmaz.
✅ 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu 14’üncü maddesi hükmünce; çıraklığa bir deneme dönemi ile başlanır. Bu dönem mesleğin özelliğine göre 1 aydan az, 3 aydan fazla olamaz ve Bakanlıkça tespit edilir.
✅ Deneme döneminden sonra taraflar 10 gün içinde ilgili Mesleki Eğitim Merkezi müdürlüğüne başvurmadığı takdirde çıraklık sözleşmesi kesinleşir ve bu dönem çıraklık süresinden sayılır.
✅ Deneme döneminde ücret ödenir.
✅ Aday çıraklıktan çıraklığa geçenler deneme dönemini yapmış sayılırlar.
✅ 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu 15’inci maddesine göre; aday çırak ve çırak almak için işyerinde usta öğretici bulunması şarttır.
✅ Yine aynı Yasa’nın 12’nci maddesine göre; aday çırak ve çıraklar, mesleğin özelliğine göre haftada 8 saatten az olmamak üzere genel ve mesleki eğitim görürler. Bu eğitime katılmaları için aday çırak ve çırak öğrencilere ücretli izin verilir. Ücretli hafta tatili ayrıca kullandırılır.
✅ Hafta tatili-ulusal bayramda çalışma: Çırağın hafta tatili ve ulusal bayramlarda çalışması durumunda İş Kanunu’ndaki esaslara göre ücret ödenmelidir.
✅ Fazla mesai: İlgili mevzuat hükümlerince aday çırak ve çırak statüsündeki kişilere fazla mesai yaptırılamaz.
✅ İzin: İlgili Yasa’nın 26’ncı maddesine göre; aday çırak ve çıraklara, işletmelerce her yıl tatil aylarında 1 ay ücretli izin verilir. Ayrıca, mazeretleri kabul edilenlere okul müdürlüğünün görüşü alınarak 1 aya kadar ücretsiz izin de verilebilir.
✅ Ücret: Ödenecek ücret ve ücret artışları, aday çırak-çırak reşit ise kendisiyle, değilse velisi veya vasisi ile belirlenir. Ücret, asgari ücretin %30’undan aşağı olamaz.
Hafta tatili ile ilgili diğer detaylar için “Meşaleleri Yakın, Hafta Tatili Yakın: Çalışma Hayatında Hafta Tatili” yazımıza ve hafta tatili ile ilgili yargı kararları için de “Yargı Dağıtılıyor: Hafta Tatili” bölümümüze göz atabilirsiniz. Ayrıca, fazla mesai ile ilgili diğer detaylar için “Fazla Mesai Göz Çıkarmaz: İş Yasalarında Fazla Mesai” yazımızı, fazla mesai ile ilgili yargı kararları için ise “Yargı Dağıtılıyor: Fazla Mesai” bölümümüzü inceleyebilirsiniz. Son olarak, izinler ile ilgili diğer detaylara “İzne Çıktık Ey Halkım: İş Yasalarında İzinler” yazımızdan, izinler ile ilgili özet ve güncel Yargıtay kararlarına “Yargı Dağıtılıyor: İzinler” makalemizden, ulusal bayram ve resmi tatil günleri ile ilgili güncel yargı kararlarına ise “Yargı Dağıtılıyor: Resmi ve Bayram Tatilleri” yazımızdan ulaşabilirsiniz.
3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu 3’üncü maddesine göre;
✅ “İşletmelerde Mesleki Eğitim”, mesleki ve teknik eğitim okul ve kurumları öğrencilerinin beceri eğitimlerini işletmelerde, teorik eğitimlerini ise mesleki ve teknik eğitim okul ve kurumlarında veya işletme veya kurumlarca tesis edilen eğitim birimlerinde yaptıkları eğitim uygulamalarını;
✅ “Mesleki ve Teknik Eğitim Okul ve Kurumları”, mesleki ve teknik eğitim alanında, diplomaya götüren orta öğretim kurumları ve mesleki ve teknik eğitim yapan yükseköğretim kurumları ile belge ve sertifika programlarının uygulandığı her tür ve derecedeki örgün ve yaygın eğitim-öğretim kurumlarını;
✅ “Personel” terimi, kamu ve özel kurum, kuruluş ve işyerlerinde maaş ya da ücret karşılığında çalışan kadrolu veya sözleşmeli elemanlar ile işçileri;
✅ “Öğrenci” tabiri ise, işletmelerde, mesleki ve teknik eğitim okul ve kurumlarında örgün eğitim görenleri,
✅ “Staj”, Yükseköğretim Kurulunca, yükseköğretim kurumlarında verilmekte olan her düzeydeki alana özgü olarak belirlenen teorik ve uygulamalı dersler dışında, öğrencilerin öğretim programlarıyla kazandırılması öngörülen mesleki bilgi, beceri, tutum ve davranışlarını geliştirmeleri, sektörü tanımaları, iş hayatına uyumları, gerçek üretim ve hizmet ortamında yetişmeleri amacıyla işletmede yaptıkları mesleki çalışmayı;
✅ “Tamamlayıcı Eğitim”, açık öğretim yoluyla eğitimi yapılamayan alan veya dallarda, mesleki ve teknik orta öğretim programlarını tamamlayamadan okuldan ayrılanlar ile yurtdışında öğrenim görenlerin denklik işlemleri sonucunda tespit edilen eksik meslek alan veya dal derslerini işletmelerde mesleki eğitim esaslarına göre tamamlamalarına imkan sağlayan eğitimi;
ifade etmektedir.
3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu 18’inci maddesine göre;
✅ 10 ve daha fazla personel çalıştıran işletmeler, çalıştırdıkları personel sayısının %5’inden az olmamak üzere mesleki ve teknik eğitim okul ve kurumu öğrencilerine beceri eğitimi, mesleki ve teknik ortaöğretim okul ve kurumu öğrencilerine staj ve tamamlayıcı eğitim yaptırır.
✅ Bu işletmeler mesleki ve teknik eğitim yapan yükseköğretim kurumu öğrencilerine staj yaptırabilir.
✅ Mesleki eğitim kapsamına alınıp alınmadığına bakılmaksızın 10’dan az personel çalıştıran işletmeler de mesleki ve teknik eğitim okul ve kurumları öğrencilerine bu Kanunun ilgili hükümlerine göre beceri eğitimi, staj ve tamamlayıcı eğitim yaptırabilirler.
✅ 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu 24’üncü maddesine göre; 10 ve daha fazla personel çalıştıran ve Bakanlıkça işletmelerde mesleki eğitim kapsamına alınan, ancak, beceri eğitimi yaptırmayan işletmeler, beceri eğitimi yaptırması gereken her öğrenci için eğitim süresince her ay 18 yaşını bitirenlere ödenen asgari ücretin net tutarının 1/3’ü nispetinde, 20 ve daha fazla personel çalıştırılması halinde 2/3’ü nispetinde saymanlık hesabına para yatırmakla yükümlüdürler.
3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu 18’inci maddesine göre;
✅ %5’lik çalıştırılacak öğrenci sayısının tespitinde kesirler tam sayıya tamamlanır.
✅ Yukarıda belirtilen 10 ve daha fazla personel sayısı Cumhurbaşkanı tarafından 5’e indirilebilir.
✅ Vardiya usulü veya mevsimlik olarak faaliyet gösteren işletmelerde eğitim görecek öğrenci sayısının tespitinde gündüz vardiyasında veya faaliyet gösterdiği mevsimde çalışan personel sayısı esas alınır.
✅ İşletmelerdeki personel sayısının tespitinde her yılın Ocak ayı, yaz mevsiminde faaliyet gösteren işletmelerde Temmuz ayı esas alınır. Beceri eğitimi uygulamasına da öğretim yılı başında başlanır.
✅ 10 ve daha fazla öğrenciye beceri eğitimi, staj ve tamamlayıcı eğitim yaptıracak işletmeler bu amaçla bir eğitim birimi kurar. Bu birimde, yapılan eğitim için alanında ustalık yeterliğine sahip ve iş pedagojisi eğitimi almış usta öğretici veya eğitici personel görevlendirilir.
✅ Okuldan İzin: Öğrencilere, işletmede verilen beceri eğitimi haricinde, okullarında da haftada 12 saatten az olmamak üzere teorik eğitim görmeleri için ücretli izin verilmelidir. Meslek ve Teknik Eğitim Yönetmeliği’nin 185’inci maddesinde söz konusu izin 2 gün olarak tespit edilmiştir.
✅ Ücretli İzin: İlgili Yasa’nın 26’ncı maddesine göre; işletmelerde mesleki eğitim gören öğrencilere, işletmelerce her yıl tatil aylarında 1 ay ücretli izin verilir. Ayrıca mazeretleri kabul edilenlere okul müdürlüğünün görüşü alınarak 1 aya kadar ücretsiz izin de verilebilir.
✅ Ücret: Mesleki eğitim gören öğrencilere ödenecek ücret, asgari ücretin net tutarının; 20 ve üzerinde personel çalıştıran işyerlerinde %30’undan, 20’den az personel çalıştıran işyerlerinde %15’inden az olamaz.
✍️ Çırak, stajyer ve mesleki öğretim gören öğrencilerin ücret ve sosyal güvenlik hakları ile ilgili detaylar için “Çırak ve Stajyerlerin Ücret-SGK Hakları” tablomuzu inceleyebilirsiniz.
✅ Çırak, stajyer ve mesleki eğitim gören öğrencilerin “ücret” ve “SGK prim” hakları birbirine karıştırılabilmektedir. Bu nedenle, konu ile ilgili en güncel ve özet durumu tek bir tabloda göstermenin faydalı olacağını düşündük; doğrudan “Çırak ve Stajyerlerin Ücret-SGK Hakları” bağlantımızı tıklayarak tüm karşılaştırmalı bilgiye ulaşabilirsiniz.
Önemli Not: kanunlargibi.com’daki tüm yazılı, işitsel ve görsel içeriklerin ilgili yasalar kapsamında her türlü hakkı saklıdır; izinsiz kullanılamaz ve çoğaltılamaz. Akademik çalışma ve bilgilendirme amacıyla referans veya bağlantı verilmek suretiyle kullanılabilir.
